الشيخ رسول جعفريان وديگران
377
نقد و بررسى منابع سيره نبوى (فارسى)
آنها ، نقل روايات سيرهء ابن اسحاق است . « 1 » آغاز آن ، نقل خبر دانيال نبى بوده و اين نقلها تا پايان سيرهء نبوى امتداد يافته است . پس از آن ، نقلهايى از وى در شرح حالها آمده كه آخرين مورد آن مربوط به وهب بن منبه ( م . 110 ه . ) است . ذهبى « 2 » و يافعى « 3 » از وى با تعبير « صاحب المغازى » ياد كردهاند . ابن كثير هم در ميانهء نقلها به « مغازى » او اشاره كرده و در يك مورد ، از كتاب او با عنوان « زياداته على السيره » نام برده است . احتمالا ، او به مغازى يونس اشاره كرده و اين مىتواند حاكى از آن باشد كه ابن كثير سيرهء وى را ديده است . آنچه در اين باره ما را به ترديد وامىدارد ، آن است كه پس از نقل خبرى از وى در بارهء ابو طالب ، عموى پيامبر ( ص ) ، نكتهاى را از مغازى يونس بن بكير افزوده و در پايان عبارت مىنويسد : « ذكره السهيلى » . « 4 » اين نقل در كتاب سهيلى آمده « 5 » و نشان مىدهد كه ابن كثير ، مطلب ياد شده را از وى گرفته است . در عين حال ، اين سخن دربارهء همهء نقلهايى كه از ابن بكير آمده ، صادق نيست ؛ چرا كه بسيارى از آنها در كتاب سهيلى نيامده است . پس از ابن اسحاق ، سيرهء ابن هشام ( م . 218 ه . ) و روض الانف سهيلى مهمترين منابع ابن كثير در بخش سيرهء البداية و النهايه هستند . نام ابن هشام در بخش المبتدأ بسيار اندك آمده ، اما در بخش سيره ، از آغاز تا وفات پيامبر ( ص ) فراوان نام وى آمده است . در بخش المبتدأ ، در چهار مورد نام وى آمده و از كتاب التيجان به عنوان يك منبع از وى نام برده شده است . به نظر مىرسد ، منبع ابن كثير در استفاده از كتاب ياد شده ، كتاب التعريف و الاعلام سهيلى است كه از منابع ابن كثير در بخش كتاب المبتدأ بوده است . ابن كثير دربارهء ورود حضرت ابراهيم به مصر ، خبرى از كتاب التيجان ابن هشام نقل كرده و در پايان مىنويسد : « نقله السهيلى » . همين طور گفته ابن هشام را دربارهء ذى القرنين ، به نقل از سهيلى آورده است . سپس از اين كه برخى از مردم اسكندر دوم و ذى القرنين را يكى دانستهاند ، ياد كرده و نوشته است كه ابن هشام نيز آن دو را يك نفر دانسته است . ابن كثير اين نظر را نپذيرفته و آنها را دو نفر مىداند و به نظر مخالف سهيلى
--> ( 1 ) . به جز دوازده مورد كه از غير ابن اسحاق است : ر . ك : البداية و النهايه ، ج 2 ، ص 294 ، ج 3 ، ص 42 ، 110 ، 131 ، 133 ، 281 ، ج 4 ، ص 98 ، 228 ، 332 ، ج 5 ، ص 18 ، 109 ، 261 . ( 2 ) . ذهبى ، تذكرة الحفاظ ، ج 1 ، ص 299 . ( 3 ) . يافعى ، مرآة الجنان ، ج 1 ، ص 460 . ( 4 ) . البداية و النهايه ، ج 3 ، ص 125 . ( 5 ) . سهيلى ، روض الانف ، ج 1 ، ص 258 .